Resulta imposible falar de Medellín e non lembrar a súa historia de violencia marcada pola figura do narcotraficante Pablo Escobar. No 1991, a cidade colombiana bateu a triste marca de ser a máis perigosa do mundo. A sombra do ‘Patrón ‘, como se coñecía a Escobar, e as guerras que continuaron despois da súa morte escureceron o futuro da cidade. Sen embargo, fai oito anos unha recesión da violencia permitiu iniciar unha transformación urbana que devolveu á capital de Antioquia a esperanza.
Coa chegada á Alcaldía no 2004 do partido Compromiso Cidadán, liderado entón por Sergio Fajardo, “nacía unha nova era en Medellín e un concepto diferente da política local”, segundo explica Pablo Maturana, subdirector de Cooperación Internacional da ACI (Axencia de Cooperación e Investimento de Medellín). Por primeira vez, o goberno local expoñía un urbanismo social, entendido “como un instrumento de inclusión e como unha ferramenta para ‘coser’, conectar, integrar e articular á cidade para que sexa de todos e para todos”.
Vista dun dos antigos barrios do narcotraficante Pablo Escobar. (Foto: W. Fernández)
Sen dúbida, a difícil tarefa tiña que iniciarse nunha das zonas máis conflitivas e pobres da cidade, nas comunas 1 e 2, segundo divisións administrativas; os antigos barrios de Pablo Escobar, segundo a propia división popular. Aquí encontrou o ‘narco’ á maioría dos seus soldados e unha canteira infinita de sicarios adolescentes. “Tiña 15 anos cando fun recrutado polo ‘Patrón’. Só tiña que coidar de cálelas próximas á miña casa e matar a todo o que entrase sen permiso no noso territorio”, asegura un ex sicario da comuna, que oculta o seu nome por medo a desenterrar os demos do pasado.
No 1991, a cidade rexistrou preto de 400 mortos por cada 100.000 habitantes. Moito choveu nestas comunas desde entón. Despois da morte do narcotraficante librouse unha guerra sen cuartel durante unha década completa. “Nin un só tombo (policía) atrevíase a pór os pés nesta zona da cidade “, explica o ex sicario.
Para a transformación destes barrios, o goberno local comezou a desenvolver os seus Proxectos de Urbanismo Integral (PUI). “Para investir onde realmente fai falta resulta fundamental coñecer primeiro as necesidades de cada zona”, asegura Daniel Vásquez, comunicador da ACI. E no antigo territorio de Pablo Escobar, en plena posguerra necesitábase de todo: seguridade, educación, transporte, oportunidades… apostouse desde o principio pola educación, “un dos piares máis importantes do programa de transformación da cidade ”, engade Vásquez.
Un barrio máis alegre
A idea de substituír as armas por cultura funcionou. Afastar aos máis mozos de cálea e ofrecerlles un entretemento maior eran os obxectivos. Construiuse o Parque Biblioteca España, deseño do arquitecto Giancarlo Mazzanti, onde a xente do barrio non só dispón dunha gran colección de libros, senón que ademais ten os mellores equipos informáticos á súa disposición, clases e talleres, un auditorio que oficia unhas veces de teatro, outras de cine, e incluso unha sala denominada ‘Mi barrio’ onde se lles brinda a oportunidade de coñecer mellor a súa historia e fórmulas para non repetira. Nas mesmas comunas, recuperáronse espazos públicos, como prazas e canchas de baloncesto, arranxáronse colexios e puxéronse oficinas da administración pública na zona.
Esculturas dos paxaros de Fernando Botero. (Foto: W. Fernández)
“O que máis usamos da biblioteca son as computadoras para chatear coas noivas “, conta rindose un mozo do barrio, Alexis, despois de facer un resumo dos detalles da construción, prezo e duración da obra, como un guía turístico da súa comuna. “O barrio cambiou moito, agora é máis alegre e veñen turistas a visitar a nosa biblioteca”, conclúe remarcando “nosa” mentres sinala co dedo o impresionante edificio negro que destaca como un palacio entre as vivendas humildes. Só que este palacio é popular e sen acceso restrinxido.
Pero non só de letras vive o home. Preto da biblioteca, a Alcaldía abriu un Centro de Desenvolvemento Empresarial para axudar os veciños que teñan xa ou desexen iniciar un negocio. Trátalle de dar asesoramento, de motivar os emprendedores e de axudar aos que non terminan de despegar. Ademais, os mellores proxectos contan con créditos con intereses moi baixos.
Conseguir que os máis vulnerables, os que nunca tiveron nada, acepten e aproveiten os proxectos da Administración é un traballo lento e arduo, segundo Carlos Escobar, coordinador de arquitectura dun dos Proxectos de Urbanismo da Alcaldía. “Tes que reunirche coa comunidade, solicitar ideas, debater e chegar a un acordo con ela mediante un intercambio”, di Escobar, quen considera a comunicación social unha parte fundamental do éxito posterior. “Cando aceptan o proxecto, séntense parte del. Sénteno seu”, explica sorrinte o coordinador.
Durante a construción destes proxectos contrátase a un número elevado de obreiros das comunas, como un paso máis para facerlles partícipes da obra. E cando por fin está todo terminado, asínalle un ‘pacto cidadán’ que obriga o barrio a manter e coidar o resultado, coma se fóra a súa propia casa. Por orgullo ou dignidade, “non só cumpren co acordo, senón que ademais terminan arranxando as fachadas das casas próximas á nova obras”, asegura Carlos Escobar.
Os símbolos de Botero
Outros barrios con altos índices de pobreza en Medellín foi beneficiandose destes cambios urbanísticos e sociais. Nos últimos anos, varias bibliotecas, colexios, centros culturais e gardarías foron construídos nas que foron as partes máis esquecidas da cidade. Sen embargo, o proxecto máis innovador e que garantiu unha integración máis rápida dos suburbios co resto da urbe foi o Metro Cable. Trátalle dun teleférico público que conecta os barrios máis desfavorecidos, situados nas montañas que rodean Medellín, co centro da cidade. Fai cinco anos, que este sistema de transporte acabou co illamento destes poboados e arrastrou consigo a cultura Metro, un fenómeno orixinado no transporte público que funcionou moi ben como educador social.
A maioría dos habitantes goza dos cambios. “Aínda recordo como cando era nena saía a cálea despois dun tiroteo para ver os mortos. Tiña nove anos e aínda non conseguín borrar algunhas imaxes do meu cabeza”, afirma co cello enrugado Paola Estrada, unha moza paisa. “Agora, a miña cidade cambiou. É diferente. Máis que sentir a esperanza, eu o vivo”, conclúe orgullosa da súa terra.
Sen embargo, o sufrimento non cesou en Medellín. A violencia hase recrudecido dunha forma alarmante no último ano. Tras a extradición do xefe do crime da cidade, Diego Fernando Murillo, produciuse un baleiro no poder que os pequenos líderes do hampa pretenden encher.
Aínda que Medellín segue sen renunciar a soñar coa paz. No Parque de San Antonio, unha escultura dun paxaro de Fernando Botero foi usado para un atentado no 1995. O artista colombiano solicitou que ese ‘Pájaro herido’ permanecese no lugar dos feitos como un símbolo do espanto. Anos despois, o artista doou un novo paxaro para situar ao lado da escultura destruída e pediu que ambas as dúas permanecesen unidas.Las dous obras lembran a transformación da urbe. A primeira, evoca ao Medellín do onte, estragado pola violencia. A segunda, ao Medellín do hoxe e da mañá, transformado e novo. Unha urbe simplemente pacífica. |